Tiến bộ ở thượng nguồn, tụt hậu ở hạ nguồn
Cơ giới hóa nông nghiệp Việt Nam đã đạt mức ấn tượng ở một số khâu. Dữ liệu năm 2026 cho thấy cơ giới hóa làm đất đạt 100%, bơm nước 90–100%, và thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp vượt 95%. Tỷ lệ cơ giới hóa sấy khô khoảng 96%.
Tuy nhiên, bức tranh này không đầy đủ. Tỷ lệ bảo quản nông sản chỉ đạt 13–15%. Đối với lúa, tổn thất sau thu hoạch chiếm 10,26% sản lượng hàng năm, tương đương khoảng 2,1 triệu tấn gạo, với ước tính thiệt hại 550 triệu USD.
Tổn thất xảy ra ở đâu?
Tổn thất sau thu hoạch không do một điểm thất bại duy nhất. Nó trải dọc chuỗi: chậm thu hoạch, xử lý không đúng, sấy khô không đủ, bảo quản kém và vận chuyển. Tăng cường cơ giới hóa có thể giảm rủi ro mất trọng lượng thóc 2,5–5% so với thu hoạch chậm 1–2 ngày.
Tuy nhiên, cơ giới hóa thu hoạch một mình không đủ. Sấy khô và bảo quản là những mắt xích thường bị bỏ qua. Ở nhiều địa phương, nông dân vẫn dựa vào sấy nắng và bảo quản truyền thống, dễ bị tổn thương bởi thời tiết và sâu bệnh.
Công nghệ bao bì và quản lý sau thu hoạch
Một trong những giải pháp đang được giới thiệu là ứng dụng công nghệ bao bì bảo quản tiên tiến để duy trì chất lượng và nâng cao giá trị thương mại của gạo. Cách tiếp cận này được xem là phương thức bền vững để bảo tồn sản xuất và chất lượng, không chỉ tăng sản lượng.
IRRI, thông qua hỗ trợ Chương trình 1 triệu ha, cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của quản lý sau thu hoạch để đảm bảo nông dân nhận được phần công bằng hơn từ giá bán lẻ cuối cùng. Một trong những ưu tiên là giảm tổn thất sau thu hoạch và tăng giá trị gia tăng dọc chuỗi giá trị.
Hạn chế của cơ giới hóa chính xác
Mặc dù tỷ lệ cơ giới hóa cao về tổng thể, cơ giới hóa vẫn chưa đầy đủ ở một số lĩnh vực, bao gồm gieo trồng chính xác và thu hoạch cho một số cây trồng nhất định. Điều này cho thấy con số cơ giới hóa quốc gia có thể che giấu khoảng cách ở cấp tiểu ngành và khu vực.
Thách thức tiếp theo không phải là tăng số lượng máy, mà là đảm bảo máy móc và công nghệ sau thu hoạch có mặt đúng nơi, đúng thời điểm, với chi phí phải chăng cho nông dân nhỏ. Không có điều đó, hiện đại hóa nông nghiệp Việt Nam sẽ tiếp tục không cân đối: thượng nguồn tiến, hạ nguồn lùi.